آناهیتا در زبان اوستایی، نام یک پیکر کیهانی (هندوایرانی) است که ایزد بانوی آب ها (آبان) پنداشته و ستوده می شود و از این با نماد هایی چون باروری، شفا و خرد نیز همراه است.آناهیتا، آنید یا ناهید نام ایزد بانوی آب و باران و باروری در مذاهب ایران باستان است. بسیاری از ویژگی های این ایزد بانو با ایشتار نزدیکی دارد که مورد پرستش اقوام سامی از جمله بابلیان بود. هر دوی این ایزدان به سیاره ناهید (زهره) مربوط اند. به احتمال زیاد «اردیسور آناهیتا» نیز چون «میترا» از ایزدانی بود که پیش از پیدایش زرتشت توسط مردم ایران و نواحی اطراف - ولو به نام های دیگر مورد ستایش قرار می گشرفت. آناهیتا ظاهرا با جنگ آوری نیز مرطبت بوده و باور بر این بود که جنگ آوری را که به پیشگاه او نذر کنند، یاری می دهد. در دوران ساسانیان نیز به یکی از الهه های مورد پرستش ایرانیان تبدیل شد.

واژه پارسی باستان «آناهیتا» به معنی «ناآلوده»، یعنی پاک و بی گناه است.

پیشینه

با وجود دیرینگی و نفوذ پرستش «میترا» در ادوار پیش از ظهور زرتشت، بعدها این ایزد در میان ایرانیان تا اندازه ای به فراموشی سپرده شد. اما در مقابل چنین فکری و دینی، «ناهید» چنان مقامی در باورهای ایرانی به دست آورد که نه تنها پرستشگاه های بسیار زیاد و مجلل و باشکوهی از او می بینیم، بلکه تندیس و نماد های این ایزدبانو در اینجا و آنجای این سرزمین پهناور باقی مانده است. آناهیتا نام معبدی در شهر تاریخی و ویران شده بیشابور (مربوط به دوره ساسانیان) در غرب کازرون نیز می باشد. در اساطیر ایران، مزید بر آناهیتا که یشت پنجم مختص ستایش اوست، از خدایی به نام اپام نپات (زتده آب) به عنوان پاسدار آب ها یاد می شود. از اپام نپات در اوستا یسنا 1 فقره 5، یسنا 2 فقره 95، زامیاد یشت فقره 51 و 52 یاد شده است.

پرستشگاه

از میان پرستشگاه های ناهید، نیایشگاه های همدان، شوش و کنگاور که ویرانه های آن هنوز پابرجاست، از همه مجلل تر بوده اند.